شرح خبر
خورشـید فـروزان آسـمان حکـمت و فضـیلت

به قلم استاد شکراله جهان مهین:

خورشـید فـروزان آسـمان حکـمت و فضـیلت

خبرنگار:
۲۵ آبان ۱۳۹۵ - ۲۰:۴۷:۳۲
کدمطلب: 7408
0

گذری بر حیات پربار علامه سیّد محمّد حسین طباطبایی (رحمت الله علیه )

پسین جهرم : شناخت انسان های کمال یافته به خصوص عارفانِ واصل به حق گشته ، به وسیله افرادی که این راه را نرفته و به این حدّ از کمال نرسیده اند اگر غیر ممکن نباشد یقیناً بسیار دشوار و سخت خواهد بود و اما از طرف دیگر تلاش در شناخت و شناساندن این چنین افرادی حداقل به طور نسبی و به منظور اسوه گری و الگوگیری آنان در ابعاد مختلف زندگی امری ضروری به حساب می آید.

که ما لا یُدْرَکُ کُلُّهُ لا یُتْرَکُ کُلُّه  

آب دریا را اگر نتوان کشید         هم زبهر تشنگی باید چشید

و مسلّم است که تحقّق این مهم یعنی آگاهی اجمالی از شخصیت افراد بزرگ عمدتاً از دو راه میسر است . یکی از طریق شناخت آثار و تألیفات و خدمات آنان و دیگری از طریق شناخت شاگردان و تربیت یافتگان و عنایت به نوشته ها و گفتار شاگردان درباره استادشان که در این مقاله برای وصول به هدف، یعنی معرفی و شناساندن شخصیت بی نظیر بزرگترین مفسر قرآن و فیلسوف شرق در قرن حاضر ، عارف نامدار، حضرت استاد علّامه طباطبائی ، شاگرد سالک عارف همین دو راه دنبال می شود .

 

باب آشنایی نگارنده با علامه طباطبائی

سال ۱۳۴۰ به هدف ادامه تحصیل علوم قدیم و جدید به قم مشرف شدم و گذشته از شرکت در دروس حوزوی در دبیرستان حکیم نظامی قم در کلاس پنجم نظام قدیم رشته ادبی به تحصیل پرداختم و آن سال و سال ششم را با رتبه اولی به پایان رسانیدم و در آن دو سال از جمله دبیران بسیار ارزشمند و والا مقام آنجا مرحوم شهید مفتح بود و درس های تاریخ ادبیات، عروض و قافیه، فلسفه و منطق، انشا و فارسی را در خدمت ایشان گذراندیم و روش آن مرحوم در درس انشا چنین بود که موضوعی را عنوان می کردند و از دانش اموزان اظهار نظر می خواستند و بعد خود ایشان درباره موضوع توضیحاتی می فرمودند
و آنگاه امر به نوشتن انشا در کلاس و سپس در منزل را می دادند و در چندین هفته انشاها نوشته شده در کلاس به وسیله دانش آموزان ارائه می شد و اولین موضوع انشا در مهرماه سال ۱۳۴۱ که در کلاس مطرح کردند، «دام های خطرناک شیطان بر سر راه جوانان، شراب و قمار» بود و چون نوبت اظهار نظر به حقیر رسید، آیه «يَسْئلُونَكَ عَنِ الْخَمْرِ وَالْمَيْسِرِ قُلْ فِيهِمَا إِثْمٌ كَبِيرٌ وَمَنَافِعُ لِلنَّاسِ وَإِثْمُهُمَآ أَكْبَرُ مِن نَّفْعِهِمَا ... (بقره ۲۱۹) را تلاوت نمودم. استاد فرمودند باتوجه به اینکه کلمه اثم و کبیر با تنوین رفع قرائت کردی، چرا کلمه منافع را بدون تنوین تلاوت نمودی؟عرض کردم کلمه منافع، مالاینصرف است و تنوین نمی پذیرد و جَرّ آن هم به فتحه می باشد و به قول ابن مالک در الفیه و جُرَّ بِالفَتحهِ مالایَنصَرِف، اِن لَم تُضَف اَویَکُ بَعدَ اَل رَدِف.
فرمود:طلبه هستی؟عرض کردم لیاقت و افتخار طلبگی به معنای حقیقی آن را ندارم؛ ولی در مدرسه رضویه خدمتگزار طلبه ها هستم. آن مرحوم با شنیدن این پاسخ لبخندی زدند و مرا مورد لطف خویش قرار داد و از آن روز به بعد همواره ارادت من به ایشان افزون می شد و الطاف ایشان به من افزون تر تا آنجا که این آشنایی از حد دانش آموزی و معلمی فراتر رفت و به حد مرید و مرادی رسید و به حق این مراد یکی از افرادی بوده که در تکوین شخصیت ناچیز من هر آنچه هستم، کاملاً اثر داشته و از جمله آثار و برکات این ارادت آنکه موجب گشت تا به خدمت شهید مظلوم آیت الله دکتربهشتی(ره) نیز شرفیاب شوم و با ایشان نیز آمد و شدی داشته باشم. هرچند بعداً افتخار شاگردی آن مرحوم را نیز پیدا کردم و باز از برکات این ارادت آن شد که به همراه ایشان کراراً به محضر پرفیض مرحوم علامه طباطبایی اعلی الله مقامه برسم و به قدر لیاقتم بهرمند شوم. البته که گاهی نیز به تنهایی اجازه تشرف پیدا می کردم و پاسخ سؤالاتم را دریافت می نمودم.

 

شخصیت علمی علامه و جامعیت علمی وی

به گفتة بزرگان، مرحوم علامه طباطبایی در تمام رشته ها و شاخه های علوم و معارف اسلامی چون فقه و اصول ، تفسیر و حدیث ، فلسفه و کلام ، عرفان و غیره صاحب نظر بوه و نیز در علوم دیگری از قبیل شقوق مختلف ریاضیات چون حساب استدلالی ، هندسه مسطحه و فضائی و جبر و مقابله ، مثلثات ، نجوم و هیأت ، علم اعداد ، جُمل و ابجد و باز در علوم غریبه چون رمل و اسطرلاب و جَفر،کاردان و متبحر بود 7 لذا آن مرحوم از جامعیتی کم نظیر در طول تاریخ اسلام ، و تقریباً بی نظیر در عصر حاضر محسوب می گردند. 

به همین جهت آیت الله جواد آملی او را فارابی زمان می داند و حتی با ویژگیهای برتر که می نویسد اگر اندیشة باهوشی ضمن تحلیل عقلیِ همگام دل ، قدمی به سوی وحی آسمان در پهنه تفسیر وسیع علّامه بردارد خواهد یافت که اگر استاد طباطبائی را فارابی عصر بنامیم سخنی به گزاف نگفته ایم . 8

امام راحل ( قدس الله نفسه الزکیه ) او را با عنوان علامه یاد می کند 12 عنوان و لقبی که امام راحل برای کمتر کسی بکار برده است و مقام معظم رهبری ( ادام الله ظله العالی ) وی را از مفاخر کم نظیر عالم اسلام می داند .

شهرت علمی مرحوم علامه  

عمده شهرت علّامه چه در حوزه های علمیه و چه در دانشگاه چه در داخل و چه در خارج چه در کشورهای اسلامی و چه غیر اسلامی مانند امریکا و اروپا بیشتر به جهت موارد زیر می باشد:

1. در تفسیر قرآن

3. در برخورداری از مقام والای عرفان و ارتباط با عالم ملکوت

3. در ارائه نظرات جدید فلسفی

4. در شناساندن و اشاعه مکتب تشیع در اروپا و آمریکا

5. در تربیت شاگردان زبده

 

علامه مبتکر و مبدع و مجتهد در روایات تفسیری

علامه در بحث روائی آیات، روایات را حلّاجی و نقادی و نکته سنجی می کند و صحت و سقم و اعتبار آنها را به دست می دهد لذا باید وی را مبدع اجتهاد در روایات تفسیری دانست و قدرشناس این مرد بزرگ باشیم و کار وی را خدمتی بس بزرگ وارزنده به عالم تفسیر قرآن و قرآن شناسی بدانیم و در این راستا با آیت الله استادی همراه باشیم که فرمود : خدمتی که علّامه با نوشتن تفسیر المیزان به روایات تفسیری در عرصه تفاسیر شیعه و سنی کردند بسیار عظیم و بی سابقه بود . زیرا هیچ مفسری بحث روایات را از بحث تفسری جدا نکرده و اولین کسی که این کار را کرد مرحوم علامه در تفسیر المیزان است .

و خدمت دیگر که از امتیازات این تفسیر و مفسر باید به حساب آورد ، بررسی اجتهادی روایات تفسری به مانند روایات فقهی است یعنی کاری که علامه طباطبائی در مورد روایات تفسیری انجام داده است . همچون کاری است که شیخ انصاری در مورد روایات فقهی صورت داده است و علاقه وافر علامه به اهل بیت ( علیهم السّلام ) موجب گشته که هر جا به آیاتی از آیات روائی برسد آنها را به بهترین نحو بیان و تفسیر کند که این باز از خدمات بسیار ارزنده علّامه در تفسیر می باشد . 26

خلاصه آنکه انصافاً تفسیر المیزان بهترین تفسیر شیعی می باشد که تاکنون بر قرآن مجید نوشته شده است و بنابراین علّامه طباطبائی نه تنها بزرگترین مفسر عقلی و اجتهادی قرآن هستند که حقیقتاً مفسر واقعی روائی قرآن نیز می باشند .

استفهام و استنباط نویسنده

بی تردید ذوق سلیم ، اندیشه توانا ، ذهن خلّاق ، نبوغ سرشار ، حافظه قوی، پشت کار ، دقت نظر ، عمق فکری و تدبر در مطالعه کتاب های تفسیری گذشتگان و کتب علوم قرآنی پشتیبان اساس کار این مفسر بزرگ قرار داشته و یقیناً در نوشتن تفسیر المیزان همه آن امور ذی دخل بوده اند . اما به اعتقاد قطعی حقیر ، طهارت و تهذیب نفس و تقوی بالای آن مرحوم و در نتیجه دریافت الهامات غیبی در نوشتن تفسیر سرآمد همه عوامل یاد شده می باشد .

توصیه های آیت اله قاضی به علامه طباطبائی

1. از نفس خود غافل نشوید

2. بشارت غیبی قاضی به علامه و همسرش

3. سفارش مؤکد قاضی به نماز اول وقت و نماز شب

4. مبادا به بهانه بهشت از بهشت آفرین غافل شوید  

منقولاتی از حیات معنوی علّامه

عنایات غیبی به علامه

1. من نیز به مانند خیلی ها در مسیر زندگی با فراز و نشیب های گوناگون رو برو شده ، در محیط های رنگارنگ قرار گرفته ام ولی پیوسته حس می کردم که دست ناپیدائی مرا از هر پرتگاه خطرناکی نجات می دهد و جاذبه مرموزی از میان هزارها مانع بیرون کشیده به سوی مقصد هدایت می کند .

من اگر خارم و گر گُل چمن آرائی هست           که از آن است که می پرودم می رویم

در اوائل تحصیل که به صرف و نحو اشتغال داشتم علاقه زیادی به ادامه تحصیل نداشتم و از این رو هر چه می خواندم نمی فهمیدم و چهار سال بدین منوال گذرانیدم پس از آن یک باره عنایت خدائی دامنگیرم شده ، عوضم کرد . 50

2. به یاد دارم هنگامی که در نجف اشرف در تحت تربیت اخلاقی و عرفانی مرحوم حاج میرزا علی قاضی (رضوان الله علیه) بودیم . سحرگاهی بر بالای بام بر سجاده عبادت نشسته بودم در این موقع نعاسی (چرت و خواب سبک) به من دست داد و مشاهده کردم دو نفر در مقابل من نشسته اند یکی از آنها حضرت ادریس ( عَلَی نَبیِّنا وَ آلِهِ و علیه السلام ) بود و دیگری برادر عزیز و ارجمند خودم آقای حاج سید محمد حسن طباطبائی که فعلاً در تبریز سکونت دارند حضرت ادریس با من به مذاکره و سخن مشغول شدند ولی طوری بود که ایشان القاء کلام می نمودند و تکلم و صحبت می کردند ولی سخنان ایشان به واسطه کلام آقای اخوی استماع می شد ؛ فرمودند: در زندگانی من اتفاقات و حوادث هولناکی روی داده و به حسب جریانات عادیّه و طبیعّه حل آنها محال به نظر می رسید و از ممتنعات شمرده می شد ولی ناگهان برای من حل شده، و روشن شد که دستی مافوق اسباب و مُسببات عادیّه از عالم غیب حل این عقده ها نمود و رفع این مشکلات فرمود و این اولین انتقالی بودکه عالم طبیعت را برای من به جهان ماوراء طبیعت پیوست و رشته ارتباط ما از اینجا شروع شد . 51

3. در ایامی که در نجف اشرف نزد استاد خود مرحوم قاضی ( رضوان الله علیه ) کسب فیض می نمودیم روزی در حال خَلسه به خدمت حضرت علی بن جعفر ( رضوان الله علیه) رسیدم به این طور که گویا به من نزدیک می شد تا به حدی که من هوای ملاصق بدن او را ادراک کردم و صدای نفس او را می شنیدم. آن حضرت به من فرمود : قضیه وحدت جزء اصول مسلّمه اولیه ما اهل بیت است .52

4. هنگامی که در نجف درس می خواندم برای من از تبریز ماهیانه پول می آمد و من با آن ماهیانه امرار معاش می کردم . یک وقتی که به علت اختلاف دو دولت ماهیانه ما قطع شد و پس انداز ما هم تمام شد یک روز سر میز مطالعه نشسته بودم ، ناگهان همین فکر رشته افکار مرا پاره کرد که تا کی تیرگی رابطه بین ایران و عراق ادامه خواهد داشت ،‌ پولی نداریم و در غربتیم ، به محض این که این فکر به نظرم رسید متوجه شدم که محکم درب خانه را کوبیدند . رفتم در را باز کردم ،‌ آقائی پشت در بود ،‌ با محاسن حنائی و قد کشیده ، عمامه اش فرم خاصی بود ،‌لباسش هم همین طور . به محض اینکه در باز شد گفت : سلام علیکم ، جواب سلام دادم ، آن مرد گفت : من شاه حسین ولی هستم ، خداوند تعالی می فرماید : در این 18 سال چه وقت تو را گرسنه گذاشته ایم که تو حالا مطالعه ات را رها کردی و به فکر این افتادی که روابط ایران و عراق تا کی تیره می ماند و کی برای ما پول می رسد . خداحافظ شما – من هم خداحافظی کردم و درب را بستم . آمدم داخل پشت میز نشستم آن وقت تازه سرم را از روی دستم برداشتم بعد چند سئوال برایم پیش آمد که آیا من با پاهایم دم در رفتم یا همینطور که سرم روی دستم بوده این عالَم را مشاهده کردم ؟ جواب این سوال برایم روشن نشد. سوال دیگری که برایم پیش آمد این بود که آیا خواب دیده ام و یا بیدار بودم ؟ ولی برایم مسلم بود که بیدار بودم . سوال سوم این بود که این آقا گفت شیخ حسین ولی یا شاه حسین ولی ، ولی شاه بودن به قیافه اش نمی خورد ، شیخ بودنش را مطمئن نبودم . این سوالات برایم لاینحل بود تا اینکه برایم نوشتند بیایم تبریز. صبحها طبق معمولِ در نجف، بین الطلوعین به وادی السلام نجف می رفتم در آنجا هم قدم زنان می رفتم سر قبرها – در همین موقع برخوردم به قبری که مشخص بود قبر محترمی است و حالی دارد ، سنگ قبر را که خواندم ، دیدم بعد از احترامات زیادی نوشته مرحوم شاه حسین ولی متوجه شدم که این همان آقائی است که در نجف آمده درِ منزل ما – تاریخ فوت را نگاه کردم دیدم ،‌حدود 300 سال قبل است – یکی دیگر از مسائلی که روشن نشده بود این بود که شاه حسین ولی گفته بود خداوند فرموده 18 سال تو را گرسنه نگذاشته ام ولی مبدأ این تاریخ کجاست – چون حدود 9 سال بیشتر نیست که در نجفم و حدود 25 سال است که درس می خوانم ، پس مبدأ این تاریخ کجاست . وقتی فکر کردم متوجه شدم که درست 18 سال است که من معمّم شده ام و به لباس سربازی امام          زمان (عج) در آمده ام . 53

5. علّامه می فرمودند : پس از ارتحال مرحوم قاضی روزی مشغول نماز بودم اما تحت الحنکم را (که گشودن آن مستحب است ) باز نکرده بودم ، ناگاه دیدم آقای قاضی تشریف آوردند و در همان حال که من به نماز ایستاده بودم تحت الحنکم را باز کردند و رفتند . این است نمونه ای از توجه یک استاد عارف به شاگرد شایسته خود. 54

6.پیامی شگفت انگیز

 علّامه طباطبائی فرموده: آقای ادیب که از شاگردان برادر من آقا سید محمد حسن بود و چون روح مرحوم قاضی ( رحمت الله علیه ) را حاضر کرده بود و از رفتار من سوال کرده بود فرموده بود : روش او بسیار پسندیده است فقط عیبی که دارد آن است که پدرش از او ناراضی است و می گوید : در ثواب تفسیری که نوشته است مرا سهیم نکرده است ! چون این مطلب را برادرم از تبریز به من نوشت ، من با خود گفتم : من برای خودم در این تفسیر ثوابی نمی دیدم ، تا آن که آن را هدیه به پدرم کنم ، خداوندا، اگر تو برای این تفسیر ثوابی مقدّر فرموده ای ، همه آن را به والدین من عنایت کن ، ما همه را به آنها اهداء می کنیم

پس از یکی دو روز کاغذ دیگری از برادرم آمد ،‌و در آن نوشته بود که : چون روح مرحوم قاضی را احضار کرد،‌مرحوم قاضی فرموده بودند اینک پدر از سید محمد حسین راضی شده و به واسطه شرکت در ثواب بسیار مسرور است و از این اهداء ثواب هم هیچ کس خبر نداشت . 55

7. علامه به من (حسن زاده آملی) می فرمود : هر روز مراقبتم قوی تر است شب مشاهدات من ،‌ مکاشفات من زلال تر است ، و صافی تر است. 56

 

آخرین توصیه های استاد به آیت الله امینی

در ماه های آخر عمرش به امور دنیا توجهی نداشت ، در عالم دیگری سیر می کرد ذکر خدا بر لب داشت . در روزهای آخر عمرش حتی به آب و غذا هم توجه نداشت ، چند روز قبل از وفاتش به یکی از دوستان فرموده بود من دیگر میل به چای ندارم و گفته ام سماور را در جهان آخرت روشن کنند.

آخرین پیام و توصیه ای که به درخواست و استدعا به من فرمودند: « توجه مراوده توجه مراقبه ، توجه مراوده » و این جمله متجاوز از ده مرتبه تکرار نمود . 72 

و وقتی که می خواستند علامه را از منزل به بیمارستان انتقال دهند در وقت خروج از منزل به زوجه مکرمّه خود می گوید: من دیگر برنمی گردم73 و سرانجام پس از یک هفته در بیمارستان در صبح روز یکشنبه هجدهم شهر محرم الحرام یک هزار و چهار صد هجری مطابق با 24 آبان ماه یکهزارو سیصد و شصت ندای غیبیِ « یا اَیَّتُهَا النَّفْسُ الْمُطْمَئنَّةُِ اِرْجِعِی اِلی رّبِکَ راضِیَةً مَرْضّیَّة فَادْخُلی فی عِبادی وَادْخُلِی جَنَّتی »را پذیرا شد 74

و از عجائب است که مدت عمر علامه طباطبائی با استادش آیت الله حاج سید علی آقا قاضی یکسانی نشان می دهد.

 

نتیجه گیری

1. اذعان و باور نگارنده به مانند بسیاری از صاحب نظران آن است که بهترین تفسیری که تاکنون بر قرآن مجید نوشته شده است تفسیر المیزان می باشد که علامه روش آن را از استاد عالیقدرش آیت الله حاج سید علی آقا قاضی فرا گرفته ، ضمن آنکه در نوشتن آن الهامات غیبی مددکار مؤلف، مرحوم علامه طباطبائی بوده است . و این مرحوم بزرگترین مروّج مکتب صدرائی و در عین حال پایه گذار مکتب جدید فلسفی و تربیت کننده شاگردان زبده در تفسیر و فلسفه و عرفان و اخلاق می باشد و اشاعه گر مکتب تشیع در جهان به خصوص در اروپا و آمریکا بوده است.

2. نویسنده مقاله ، مرحوم علّامه طباطبائی را در بعد عرفانی فرید عصر می داند در حالی که در این میدان ، مرحوم آیت اله حاج سید علی آقا خضر و مرادش بوده ، عارف و سالکی که علامه طباطبائی             درباره اش فرموده ما هر چه در این مورد داریم از مرحوم قاضی داریم چه آنچه را که در حیاتش از او تعلیم گرفتیم و چه طریقی که خودمان داریم، از مرحوم قاضی گرفته ایم . 76

3. با توجه به افتخاراتی که حقیر در دیدارها ، ملاقات ها ، بهره مندی ها از محضر پر فیض علّامه طباطبائی داشته ام آن مرد بزرگ را مجسمه اخلاق اسلامی و صاحب همه کمالات روحی و معنوی یافته ام که به یقین معلم و مربی ایشان در مرحله اول  قرآن مجید و نبی مکرم اسلام و ائمه اطهار ( علیهم السلام)        بوده اند و بعد به استناد آنچه از علامه در بالا نقل شد مرحوم آیت الله حاج سید علی آقا قاضی طباطبائی می باشد.   



اخبار مرتبط:

دیدگاه‌های ارسال شده توسط شما، پس از تایید توسط مدیر پسین جهرم در وب سایت منتشر خواهد شد
پیام‌هایی که حاوی تهمت یا افترا به اشخاص حقیقی یا حقوقی باشد منتشر نخواهد شد
پیام‌هایی که به غیر از زبان فارسی یا غیر مرتبط با خبر باشد منتشر نخواهد شد